Blogue de Gracia e de Anxo, blogue de pingas e de icebergs, do que nos preocupa ou nos chama a atención, de biblioteca e de aula.

Amosando publicacións coa etiqueta Reflexións. Amosar todas as publicacións
Amosando publicacións coa etiqueta Reflexións. Amosar todas as publicacións

04/09/25

Volver

Volver. Volver ao blogue. Volver á lectura. Volver a vós.

Nunca pensei, e dóeme ata verbalizalo, que ía vivir unha crise lectora semellante. Un tempo de transición que me levou lonxe deste espazo.

Teño que dar as grazas a algunhas persoas que me comprenderon, e a outras que me animaron. Entre elas, houbo dúas que neste verán déronme un empurrón vital que que quizais fose determinante: Fran Alonso, que me transmitiu o moito que se botaba de menos este blogue na rede, e unha veciña de Lalín que me parou un día para trasladarme o seu pesar polo meu silencio blogueiro. 

Así que aquí estou, de volta. Ata temos Instagram, grazas á miña Lara querida, por suposto.

Volver tamén ás aulas.

Isto significa pensar nos quefaceres e materias deste curso inminente. E xorde a palabra NEUTRALIDADE que nos ofreceu o Conselleiro de Educación como despedida do curso anterior. Así que hai que repensar o que -case- esquecemos no verán. 

Eu, como tantas outras compañeiras de profesión, non entendo esta sen actividades. Actividades que axudan á formación do alumnado fóra das materias. Actividades para reflexionar sobre a Igualdade, o racismo, a violencia de xénero, o medio ambiente, a identidade propia, o bullying, outros modelos de sexualidade... Tentamos formar o noso alumnado, e sobre todo desexamos que teñan un espírito crítico co que andar por esa vida exterior que os agarda ao rematar os estudos nos institutos.

Significa a "neutralidade" non tocar ningún destes temas?

Pretenden que eu, como profesora de Lingua e Literatura Galega, non dea unha parte do currículum chamada "Sociolingüística"?

Pretenden asemade que non realicemos comentarios críticos sobre textos de actualidade?

Como anceian que formemos ao noso alumnado pasando de crequenas ante o que sucede ao noso arredor, sen que aprendan a abrir os ollos, sen que aprendan a distinguir unha "fake new"? 

Non, o noso deber como ensinantes non é a neutralidade. O noso deber é abrir as fiestras con olladas críticas que saiban ir máis alá dos silencios. O noso deber é ENSINAR. Palabra máxica que aínda nos conmove. E que non debemos deixar morrer tran unha ficiticia "neutralidade".


19/02/22

Sobre series orientais (I)

 Meses levo mergullada nunha crise lectora e existencial que me levou lonxe desta casa e dos meus habituais costumes. O feito de estar arestora aquí non significa que estea superada, aínda que mellorando e botándovos de menos. Como ando a aprender sobre sociedades afastadas e orientais, dei en pensar que podía compartir convosco algunhas das miñas reflexións e recomendacións. Así que vouvos falar dalgunhas sereis orientais que gocei en Netflix, e quizais tamén vos poida falar dalgunhas das miñas conclusións. Vaia por diante que non teño unha explicación para entenderdes por que se me deu polas series coreanas, sobre todo, pero necesitei fuxir do meu mundo e estas series téñenme axudado moi moito. Tamén teño un interese especial arestora polas culturas orientais, pero curiosamente en lugar de me centrar nas xaponesas, que terías máis sentido, déuseme polas coreanas, nun interese por coñecer esa sociedade; non son unha experta, por suposto, pero creo saber algo máis. Certamente, non vin as series que están de moda, senón algunhas das que nada sabía e apetecíame probar; o máis curioso é que elixín temáticas que noutrora nada me interesarían, por comprender eu tamén ata onde chega a idea do "amor romántico" e como afecta en todas as sociedades.

Quizais non vos interese en absoluto nada do que vos vaia falar de agora en diante, pero agardo que haxa alguén por aí que me lea e comparta as súas impresións comigo. Asemade, volverei á lectura e ás miñas reflexións sobre as lecturas. Así que, aquí estou de novo.

11/09/20

Pandémica educación

 Non falo aquí normalmente de asuntos persoais ou relacionados co meu traballo. Pero a día de hoxe estoupo. Non podemos seguir caladxs ante unha situación que ata a Valle Inclán lle resultaría demasiado esperpéntica como para poder escribir sobre ela. 

Falamos de Educación Pública. Esa que non interesa a ninguén... segundo as urnas. Non logro entendelo. Estou enfadada, indignada. Pero tamén triste, moi, moi triste. De ver como este noso país non entende que a única clave para seguir adiante é a formación. Que sen formación non hai futuro. E sen futuro, non hai esperanza.

Gustaríame anotar agora moitas máis palabras das que posúo neste momento. Levo toda a mañá ao teléfono despotricando. Ao mesmo tempo, cáenme as bágoas de impotencia. Impotencia ante unha situación cambiante porque dende arriba (eses entes que maxino no seu despacho nun planeta exterior) non nos respectan.

Se o queren facer peor á mantenta, non o conseguen. Isto é un cachondeo maiúsculo onde a consideración polo noso labor brilla pola súa total ausencia. Convivo a diario cun equipo directivo desbordado, cunha inspección atada de mans e pés impotente que chora e maldi polo baixo porque non pode alzar a voz. 

22 de xullo: 1 metro de distancia. 

Medimos as aulas. Sacamos pupitres. Sacamos taquillas. Sacamos libros.

O equipo directivo non ten vacacións. Fai os grupos. Mide e volve a medir. Súa. Sacan material. Pregúntanse todo o verán que vai vir no curso.

31 de agosto: 1,5 metros

Collemos un rabo da vasoira, medimos e colocamos pupitres. Vai haber desdobres. En  segundo de Bacharelato, ese alumnado que se está a xogar o seu futuro máis inmediato que acaba de ver como a maior parte dos seus compañeiros e compañeiras non puideron entrar nas carreiras soñadas polas notas de corte, non caben nas aulas. Non vai haber aula de Música: necesitámola. Non vai haber laboratorios: necesitámolos. Non vai haber aula de Plástica: necesitámola. Non vai haber aula de Tencnoloxía: necesitámola. Respéctanse a biblioteca e o Salón de actos como "respiradeiros" (Hurraaaaa!!!!)

Orgánizanse cargas horarias. Vai haber máis grupos porque no noso centro as aulas son ananas e non se pode manter a distancia de 1,5 metros. Pídense 5 profesorxs. Desdóbrase Bacharelato. Convócase claustro.

Desconvócase claustro.

Convócase claustro.

Desconvócase claustro.

Convócase claustro.

Desconvócase claustro.

Convócase claustro.

9 de setembro: repartimos as cargas horarias presumindo que nos van dar ese profesorado. Xefxs de Departamento en funcionamento segundo as recomendacións do equipo directivo.

Desconvócase claustro. 

O traballo do reparto non serve. Inspección avisa: non van mandar o profesorado que se pedía. Non se poderá desdobrar bacharelatos.

 10 de setembro: 1 metro con mamparas. Obxectivo: non contratar profesorado

Non sabemos cando será o primeiro claustro. Non sabemos que cursos imos ter, non sabemos cantos grupos vai haber. Por non saber, non sabemos nada. Mirámonos impotentes. Volvemos a coller o metro???  

Ensino semipresencial: "e-streaming" significa inextremis, porque vai todo a última hora e improvisando, ou sexa, bandazos sen ton nin son que só responden ao desleixo e á incompetencia dunha Xunta a quen nada lle interesamos.

 A quen lle importa a educación pública? Agora, cambian os altos cargos e chegan cun cepillo que nos arrasa. Non hai cartos. Para a educación pública nunca os haberá, porque os pobres -INSISTO- (os ricos xa van á privada) non contan.  

Claro que aínda non falamos de todos os cartos que temos que gastar do presuposto do centro en limpeza, carteis... A secretaria compara cada día prezos, tenta comprar en tendas locais, tenta facer o correcto. Chama á sanidade con dúbidas que nin alí saben resolver... 

O centro semella un aeroporto, sen pantallas de momento.

E seguimos traballando.

 

25/11/19

A igualdade cambia titulares

De onde sacamos o tempo? E as ideas? Que facemos? Xa levamos tantos!!!

Estas foron algunhas das frases que intercambiamos Anxo e mais eu este xoves. Ambos sentiamos a necesidade de realizar un vídeo que é para nós un compromiso social, tanto para o noso traballo como  para este acubillo que moitas veces abandoamos pero ao que volvemos. É a nosa casa común, a de ambos. Aínda que a vida nos leve por camiños paralelos que pretenden non cruzarse, nós cambiamos as liñas, porque hai moitas palabras que nos unen; palabras que ao fin e ao cabo falan de Amizade con maiúsculas, argumentadas en sentimentos comúns: amantes da nosa profesión e crentes en que o noso gran de area pode algún día futuro formar unha praia; sementamos porque vemos medrar as plantas ao noso arredor. Sementamos a nosa propia esperanza. El faino con números. Eu con palabras. Ambos con ledicia. Ambos con amor.
Este último ano foi especialmente doloroso para min. E estes últimos meses estresantes para el. Pero mirámonos sen mirarnos, e soubemos que o vídeo tiña que existir. El di que é cutre. Eu, que é un milagre. Ambos que agora máis ca nunca necesario: Non podemos calar ante partidos que negan a existencia da violencia de xénero. Que temen ao feminismo. Que queren que as mulleres volvamos a ser as escravas da familia. 
Así que aquí está, un ano máis, a nosa humilde aportación á loita contra esta lacra social. Un ano máis berramos conxuntamente que debe acabarse a violencia machista e un ano máis berramos que o noso labor é coeducar.


25/05/19

Presentando Agni e a chuvia




A editorial Kalandraka convidoume a acompañar a Dora na presentación do seu libro en Compostela este venres pasado. Grazas por esta oportunidade marabillosa de coñecer unha persa humilde, honesta e interesante.




 

A escravitude infantil existe: A Organización Internacional do Traballo calcula que son 152 os millóns de nenos e nenas que pasan polo recrutamento forzado, a trata, a explotación sexual, os nenos soldado ou o matrimonio forzoso. 

Señoras, señores, boas tardes. Estamos no século XXI.

Millóns de  nenos e nenas vense obrigados a traballar para mafias sen escrúpulos que os explotan laboralmente.
Millóns de  nenos e nenas pobres vense atrapados en xornadas laborais interminables sen dereito ningún.
Millóns de  nenos e nenas fabrican roupa para que outros miles de nenos e nenas a utilicen, xoguen cos balóns que aqueles cosen, utilicen móbiles que conteñen minerais que aqueloutros extraeron da terra, rían a conta das bágoas dos outros.
Millóns de  nenos e nenas  poboan o universo de soños onde a infancia si existe para, finalmente, erguerse cada mañá ante unha realidade que vai minando esa esperanza.

Ulos dereitos dos nenos e das nenas?
As nenas son as máis afectadas por esta cruenta realidade. Por certo, España está entre os principais países de destino de vítimas de trata con fins de explotación sexual.

Deses millóns de nenos traballadores que hai no mundo, 5 millóns sitúanse na India. É o pais con maior incidencia de emprego infantil, a pesar de que nos últimos anos reduciuse por unha lei que prohibiu a menores de idade traballar en labores perigosos. Pero cunha enmenda recente: poden traballar en negocios familiares.

O noso libro está ambientado en Bombay.

Dúas veces o lin e dúas veces emocioneime e vertín bágoas.

O protagonista, Agni, é un neno de 10 anos que vive nunha casoupa cos seus pais e a súa irmá. Agni traballa dende o 6 anos porque a familia necesita eses poucos cartos que el aporta.
O libro preséntanos un neno que é feliz a pesar da situación. Como todo ser humano, ten soños, ten aspiracións, pensa que a súa vida pode cambiar e deixar de formar parte desa terrible estatística que veño de mencionar. Sabe viaxar polo mundo co seu dedo e o seu maxín: quizais algún día poida ir fisicamente. Non sabe ler. Pero amosa moita vontade e intelixencia para aprender. Agni é Agni no libro, pero podería ser outro calquera. Agni é real.

É  Agni invisible? Grazas a súa autora non, e por iso estamos aquí. Unha das frases necesarias e constantes do libro é precisamente relacionar pobreza con invisibilidade ( «Invisibles como os pobres, páxina 22») . O que non se nomea non existe, dos pobres non se fala porque molesta (páxina 9:  “así e como nos tratan aos pobres, coma se fósemos invisibles”); no mapamundi do rapaz non aparecen algúns lugares, será que son “invisibles”?. Este dar visibilidade alcanza mesmo aos nomes, porque a autora explica os seus significados. Agni quere dicir “lume”, “Abhay”, audaz, “Apu” virtuoso… É posible deixar de ser invisible? (páxina 112)

Pero o libro  non é triste: hai esperanza. O final deita unha mensaxe moi positiva sobre a necesidade de perseguir os nosos soños independentemente da situación na que vivamos. A felicidade componse de pequenos momentos, e eses pequenos momentos son vividos por cada persoa dun xeito moi intenso, aínda que semellen irrelevantes. Agni é un personaxe vitalista que afronta con optimismo a vida que lle tocou vivir. O seu soño é viaxar. E ir á escola (páxina 45)

Esta presenza de esperanzas ten moito que ver cos valores que o libro nos ofrece ao longo das súas páxinas: a solidariedade (páxina 11), o amor sen fisuras –toda clase de amor- (páxina 58), a tolerancia (páxina 17), a bondade, a amizade (páxina 78). Mesmo a igualdade, algo difícil de crer máis estando na India. Hai reflexións que provocan un bosquexo de sorriso, se a situación o permite: páxina 49.  E outras que provocan arrepío: páxina 72.

Chama a atención a linguaxe, delicada, poética. Páxina 118

Entrementres, Dora Sales ofrécenos descricións da vida cotiá na India, dos seus costumes e do seu modo de vida. Páxina 33.
 Ao final do libro inserta unha relación de lectura e materiais audiovisuais relacionados co traballo infantil. Páxina 122

03/12/18

Pan de calidad

Interesante reflexión a que nos ofrece Raúl Vacas no seu Facebook sobre a poesía:


(Al hilo de la eterna discusión sobre qué es y qué no es poesía y sobre el tipo de poesía que se está ofreciendo a niños, jóvenes y adultos)

Imaginemos, por un momento, que la poesía es pan. Qué hermoso sería sentarse a compartir el poema a diferentes horas del día, entregarlo al otro como una ofrenda, ir a buscarlo recién hecho a la tahona, sentir que una comida o una cena no son iguales si falta el pan en la mesa.
Todo el mundo puede hacer pan. Eso está claro. Basta con tener una panificadora o un horno y algunas herramientas sencillas. Habrá quien lo amase a máquina o quien lo haga como se hizo siempre, a mano, golpeándolo contra la mesa de madera al compás de unas panaderas. “Aunque púgil combato, domo trigo” señala Miguel Hernández en uno de sus poemas de “Perito en lunas”.
Para hacer pan hay que tener masa madre, ese extraño alienígena que vive en la nevera y que cuando nos vamos de vacaciones entregamos a un vecino como una planta delicada o una mascota que hay que cuidar durante nuestra ausencia. Pero también hay que tener harina y levadura, entre otros ingredientes. ¿Serán la inspiración y ritmo la harina y levadura de la poesía?
Hasta aquí todo perfecto. Pero, ¿qué ocurre si queremos comercializar ese pan en lugar de ofrecerlo desinteresadamente a familiares y amigos? Habrá quien piense en el cliente y le ofrezca un producto de calidad, mimado como si fuera para consumo propio. Habrá quien se conforme con hacerlo sin otra exigencia que entregarlo como quede y habrá incluso inexpertos panaderos que te den gato por pan. Al fin y al cabo el pan tiene tantas caras que hasta lo que no es pan podría serlo con ponerle el nombre: de molde, dulce, integral, tostado, con forma de picos o hasta rallado.
Hay tantos tipos de pan como consumidores posibles. A algunos les gusta el pan de pueblo, con su aroma a octosílabo y rima consonante. Pero los hay que prefieren la estilizada baguette con su sabor a endecasílabo blanco, o el sencillo colón con regusto a pareado o la genuina fabiola amasada con versos libres.
Hay pan de trigo, de centeno, de maíz, de espelta o germinado. Y hay pan candeal, el padre de todos los panes. Pero nos pueden gustar todos. De Valente a Benedetti hay mucho pan.
En España contamos con humildes panaderos que hacen panes, en su panadería de pueblo o en su hogar, que podrían venderse como artículos de primera calidad en Mercadona o cualquier otra superficie comercial. Pero esos panaderos prefieren entregarlo con amor a sus parroquianos que saben de él y lo reclaman a diario. Se niegan a exportarlo o incluirlo en redes comerciales más amplias. Para qué. Hay, en cambio, panaderos que venden pan congelado que han producido en grandes cantidades y clientes que se conforman con ese pan, ya sea por rutina o por no atreverse a cuestionar al panadero de toda la vida. Y hay panaderos que despachan incluso el pan poco cocido o casi crudo. Son malos panaderos que deberían haber elegido otra profesión. Pensemos de nuevo en la poesía. ¿Cómo es el poema que nos gusta?
Yo procuro elaborar y ofrecer mi mejor pan , como procuro también elegir la mejor calidad de pan a mi alcance. Porque respeto el producto bien hecho y a quien lo manufactura. Porque valoro la profesionalidad del oficio.
Por eso no comprendo que se ofrezca pan de baja calidad a muchos niños y jóvenes cuando podríamos ofrecerle un producto mejor. Si de ellos dependiera, en muchos casos, comerían hamburguesas a diario, con su pan de hamburguesa.
Hay empresas, incluso, que aprovechan la demanda de pan para ofrecerlo en grandes cantidades pero con el único interés de la venta. Qué más da la calidad si se vende, parecen pensar. El caso es hacer caja. ¿Está en consonancia en este caso el número de ventas con la calidad del producto? No. Responde a modas, oportunismos y gustos impuestos por el mercado.
Y hay quien incluso pretende vender un pan convencional y poco hecho a los celíacos, cuya exigencia es diferente. Un niño puede comer el mismo pan que un adulto pero lo disfruta más si es un pan diferente, pensado para él. Como aquellos hornazos que las madres encargaban a los panaderos para sus hijos, con el nombre de cada uno de ellos horneado en la tapa y con el relleno elegido por los propios niños.
Pues eso. Cambiemos la palabra “pan” por la palabra “poema” y que cada cual valore y piense qué tipo de pan quiere y cómo lo quiere, si hecho en el microondas, en panificadora, en horno industrial o en horno de leña. Hay gustos para todos.
Pero ojo, si al olerlo y al probarlo no nos dice nada, podemos señalar que no nos gusta o que es malo y podremos, incluso, hacérselo saber al panadero, a la empresa para la que trabaja sin que por ello nos creamos el Dios Pan. Y hasta podemos cambiar de panadería o elegir no comprarlo. ¿O es que porque se llame pan ya significa que vaya a ser bueno o que incluso lo sea?
A mí me gusta el buen pan. Y en invierno, unas buenas pantuflas.

01/12/18

El silencio es un lujo que no podemos permitirnos

Chimamanda Ngozi Adichie 
O silencio é un luxo que non nos podemos permitir

La autora del manifiesto ‘Todos deberíamos ser feministas’ sacudió la pasada Feria del Libro de Fráncfort con este discurso. En él reivindica la utilidad de la literatura para ampliar los límites de la imaginación como forma de combatir el machismo y el racismo






Me educaron en el catolicismo. De pequeña, me encantaba ir a misa. Mi familia iba todos los domingos a la capilla de St. Peter, un edificio blanco y alto situado en el campus de la Universidad de Nigeria, donde me crie.

El párroco era profesor universitario. Y en la medida de lo posible para una iglesia católica romana, era un lugar abierto, progresista y acogedor. Los sermones del domingo eran benignamente aburridos.Años después, oí que la parroquia había cambiado de manos y que el nuevo párroco era un hombre particularmente obsesionado con el cuerpo de las mujeres.
Nombró una policía religiosa, una brigada de chicos, cuyo trabajo consistía en situarse a la puerta de la iglesia, examinar a cada mujer y decidir quién podía entrar y quién no. Rechazaban a las abuelas por llevar vestidos excesivamente escotados.
Después de llevar años fuera, fui a casa a visitar a mis padres. Y fui a misa. Llevaba una falda larga y blusa de manga corta con un estampado tradicional, un atuendo normal y de uso común. En la entrada de la iglesia, un joven se interpuso en mi camino. Su expresión era una forzada máscara de rectitud que en circunstancias diferentes me habría parecido muy divertida.
Me pidió que me fuese. Llevaba unas mangas demasiado cortas, dijo. Enseñaba demasiado los brazos. No podía entrar en la iglesia a no ser que me tapase los hombros con un chal.
Estaba furiosa. Esta iglesia formaba parte de mi feliz niñez, parte de mis recuerdos de una época llena de alegría. Y ahora se había convertido en un lugar que no trataba a las mujeres como seres humanos sino como cuerpos que había que controlar y acosar. ¿Y para qué? Para proteger a los hombres de sí mismos.
De modo que decidí escribir un artículo sobre este incidente en un periódico nigeriano de gran tirada. Pensé que el artículo haría que se tomaran medidas, que la comunidad universitaria se levantaría por fin y diría “basta”, y que presentaría una petición al obispo o al Papa o a quien fuera que tomara estas decisiones, y echarían a este párroco y volverían a convertir la parroquia en un lugar acogedor, libre de misoginia.
Pero no fue así. En lugar de eso, me asombró la recepción hostil que tuvo el artículo. El resumen de la misma fue: cállate. ¿Cómo te atreves tú, una mujer joven, a retar a un hombre de Dios?
Me pareció interesante que tanto la respuesta a mi artículo como la actitud del sacerdote hacia las mujeres procediesen de un impulso similar: la necesidad de controlarnos.
Y este impulso de negar a las mujeres total autonomía sobre su cuerpo, esta incapacidad para ver a las mujeres como seres humanos plenos, existe en todo el mundo: la mujer de Oriente Próximo que no quiere pero es obligada a cubrirse, la mujer occidental a la que llaman puta por ser un ser sexual, la mujer asiática grabada secretamente en un baño público.
Y este impulso existe también en el mundo literario progresista, en el que se espera que las escritoras hagan a sus personajes femeninos “simpáticos”, como si toda la humanidad de una persona del sexo femenino debiese, a fin de cuentas, encajar en las cuidadosas limitaciones de la simpatía.
Y para terminar el relato de lo ocurrido ese día en la iglesia. Evidentemente mi reacción se basó en una cuestión de principios: de la misma manera que los hombres podían decidir qué ponerse para ir a la iglesia, las mujeres también deberían poder hacerlo. Pero desde un punto de vista práctico, ese día hacía calor y los ventiladores de la iglesia no funcionaban y lo último que yo quería era echarme un chal rasposo sobre los hombros.
De modo que hice caso omiso del policía religioso, entré y me senté. El sacerdote fue informado de que una persona testaruda había entrado sin permiso en la iglesia, y que era culpable de mostrar en exceso los brazos. Me amonestó desde el altar, y después de la misa intercambiamos unas palabras. Decir que esas palabras fueron desagradables sería quedarse muy corto, la verdad.
Esa experiencia me hizo abandonar mi idea boba y romántica de que “hablar claro” va unido a la certeza de un apoyo generalizado. Pero me aclaró la importancia de hablar de lo que importa: no se debe hablar porque uno esté seguro de que le van a apoyar, sino porque no puede permitirse el silencio. Yo sabía lo que había sido la iglesia en otro tiempo, y vi en qué se había convertido, y no podía mantenerme callada.
A veces me llaman activista. Y a menudo siento que me tira la contrariedad, que mi espíritu se resiste, porque no es una palabra que yo utilizaría jamás para describirme. Quizá porque crecí en Nigeria y vi a los que yo considero activistas de verdad, personas que dan su vida por causas, gente que muestra el tipo de dedicación extraordinaria al que yo solo puedo aspirar.
Me veo a mí misma como escritora, como narradora, como artista. Escribir es lo que le da significado a mi vida. Es lo que más feliz me hace cuando va bien. Es lo que más me entristece cuando va mal.
Pero también soy una ciudadana. Mi responsabilidad como artista es mi arte. Mi responsabilidad como ciudadana es la verdad y la justicia.
Esta distinción entre la artista y la ciudadana me la dejó clara un conocido que —en respuesta a la hostilidad nigeriana por algo que yo había comentado acerca del feminismo— me dijo: “Los nigerianos no tienen problemas con tus libros; tienen problemas con tu política. Lo único que quieren es que te calles y escribas”.
Hace unos años, el Gobierno nigeriano aprobó una ley que declara ilegal la homosexualidad, una ley que no solo me parece profundamente inmoral sino también cínica desde el punto de vista político.
Fue este mismo conocido quien me dijo que no entendía por qué decidí manifestar mi oposición a esta ley que muchos nigerianos apoyan de hecho.
“No tienes nada que ganar”, me dijo. “Y posiblemente mucho que perder”. Su intención era buena. A su manera, intentaba protegerme. Pero se equivocaba respecto a que yo no tenía nada que ganar. Porque vivir en una sociedad que trata a cada ciudadano de manera justa e igual es una ventajSi puedo cambiar una mente, si puedo conseguir que una persona piense de manera crítica y se oponga a la ley, he ganado mucho, porque he contribuido a dar un pequeño paso en el largo camino hacia el progreso.
El arte puede iluminar la política. El arte puede humanizar la política. Pero a veces, eso no basta. A veces es necesario involucrarse en la política como política. Y esto no podría ser más urgente hoy en día.
El mundo está virando; está cambiando; se está oscureciendo. Ya no podemos jugar según las viejas reglas de la complacencia. Debemos inventar nuevas formas de hacer, nuevas formas de pensar. El país más poderoso del mundo parece hoy una corte feudal llena de intrigas, alimentada de mendacidad, ahogada en su propia soberbia. Debemos saber qué es verdad. Debemos decir cuál es la verdad. Y debemos llamar mentira a la mentira.
Este es el momento de la valentía, y para mí la valentía no es la ausencia de miedo. Es la determinación de actuar a pesar de tener miedo.
Es el momento de relatos más complejos: no basta saber cómo sufren los refugiados o de qué modo no encajan en una nueva sociedad; también debemos saber qué hiere su orgullo, a qué aspiran, y quién arma las guerras que los convirtieron en refugiados para empezar, de quién es la responsabilidad.
Es el momento de proclamar que la superioridad económica no significa superioridad moral.
Es el momento de analizar el tema de la inmigración, de ser sinceros respecto a ella. De preguntar si la cuestión es la inmigración o la inmigración de tipos concretos de personas: musulmanes, negros, morenos.
Es el momento de la audacia en la narrativa, el momento de los nuevos narradores. Es importante tener una amplia diversidad de voces, no porque queramos ser políticamente correctos, sino porque queremos ser precisos. No podremos entender el mundo si seguimos fingiendo que una pequeña parte de él representa al mundo en su totalidad.
Es el momento de replantearnos cómo pensamos los relatos. La cuestión de los derechos humanos no hace referencia solo a las grandes historias de represión gubernamental. Trata también de relatos íntimos. La violencia doméstica es tanto una cuestión de derechos humanos como lo es el asilo de refugiados. Eleanor Roosevelt dijo de los derechos humanos: “Sin una acción ciudadana concertada para defenderlos cerca de casa, buscaremos en vano el progreso en el mundo en general”.
Hoy en día, en todo el mundo, las mujeres están hablando alto, pero sus historias siguen sin oírse realmente.
Es hora de que dediquemos más que simple palabrería al hecho de que los relatos de mujeres son para todos, no solo para las mujeres. Sabemos por las investigaciones que las mujeres leen libros escritos por hombres y por mujeres, pero los hombres leen libros escritos por hombres. Es hora de que los hombres lean a las mujeres. Es hora de poner fin a esa pregunta de “qué quieren las mujeres”, porque ya es hora de que todos sepamos que las mujeres quieren simplemente ser miembros de pleno derecho de la familia humana.
Hoy en día existe un gran vacío en el espacio imaginativo de muchas personas en todo el mundo. Es imposible sentir empatía por las mujeres porque las historias de mujeres no se conocen verdaderamente; las historias de mujeres no se consideran universales. Esta es, en mi opinión, la razón de que parezca que vivimos en un mundo en el que muchas personas creen que un gran número de mujeres pueden simplemente despertarse un día e inventarse historias de abusos sexuales. Conozco a muchas mujeres que quieren ser famosas. No conozco a una sola mujer que quiera ser famosa por haber sufrido acoso sexual. Creer esto es pensar muy mal de las mujeres
 La jueza del Tribunal Supremo estadounidense Ruth Bader Ginsburg ha contado que en una ocasión le preguntaron cuántos jueces del Supremo deberían ser mujeres para que a ella le pareciese equitativo.
Y su respuesta fue “las nueve”.
Y explicaba que a menudo la gente se escandalizaba, y que le decían que eso “no es equitativo”. Pero, por supuesto, durante muchos años los nueve jueces fueron hombres, y parecía normal. Al igual que hoy parece normal que la mayoría de los cargos de poder real en el mundo estén ocupados por hombres.
Las mujeres siguen siendo invisibles. Las experiencias de las mujeres siguen siendo invisibles. Es hora de que todas nosotras seamos osadas y reconozcamos que, en palabras de Pablo Neruda, “pertenecemos a esta gran humanidad, no a los pocos sino a los muchos”.
A veces se me conoce como un icono feminista. Tengo un sombrero que dice “icono feminista”, aunque hoy no me lo he traído.
Pero ser un icono feminista significa que la gente a menudo se dirige a mí para hablar de feminismo. Soy bilingüe; hablo igbo e inglés. Con mi familia y amigos, solemos hablar los dos idiomas al mismo tiempo. Y una amiga muy cercana me contó que había ido a ver a alguien para que la asesorase. Lo dijo en inglés. Debo decir que el igbo no tiene pronombres de género, de modo que se usa la misma palabra como pronombre para hombres y mujeres.
Mi amiga me dijo: “He ido a ver a una persona para que me asesore”, y yo cambié a inglés y le pregunté: “¿Y él qué te dijo?”.
Mi amiga se echó a reír. “Siempre estás dándonos sermones sobre que no demos cosas por sentadas, pero tú acabas de dar por sentado que la persona que me asesoraba era un hombre. De hecho, era una mujer”.
Bajé la cabeza muy avergonzada. Pero eso también hizo que me diera cuenta de lo profundamente inscrito que está el patriarcado en nuestro ADN social.
La literatura es mi religión. He aprendido de la literatura que todos tenemos defectos, que todos los humanos tenemos defectos. Pero también he aprendido que podemos ser bondadosos, que no necesitamos ser perfectos para poder hacer lo que es justo y correcto.
Tengo dos casas, en Nigeria y en Estados Unidos. Antes me sacaba de quicio que la gente, cuando se le preguntaba dónde vivía, nombrara dos lugares. Pero me he convertido en una de esas personas (y a veces me saco de quicio a mí misma).
Pero cuando fui por primera vez a Estados Unidos para estudiar en la universidad, hace más de 20 años, descubrí que tenía una nueva identidad. En Nigeria pensaba en mí misma desde el punto de vista de la etnia y la religión —era igbo y cristiana—, pero en Estados Unidos me convertí en algo nuevo: me volví negra.
No traslado a menudo escenas de mi vida a la ficción, pero en una ocasión lo hice con una escena concreta en la que por primera vez empecé a entender lo que significaba ser negra.
Una editora me dijo que la escena era completamente increíble. La había falseado para poder decir algo relativo a la raza. Me dijo que eso nunca habría sucedido en la vida real.
Quise decirle que en realidad sucedió así.
Pero no lo hice, porque cuando enseño redacción creativa les digo a mis alumnos que “no pueden usar la vida real para justificar su ficción”. Si la ficción es increíble para el que la lee, el que la ha escrito ha fracasado en su arte, que es el de usar el lenguaje para alcanzar la suspensión de la incredulidad.
Se lo decía a mis alumnos porque yo solía creerlo. Pero estoy descubriendo que lo cuestiono cada vez más. Porque lo que creemos o lo que no creemos, lo que nos parece creíble y lo que nos parece increíble, es en sí un marco de nuestras propias experiencias.
¿A cuántas personas negras conocía esa editora? ¿Cuántas experiencias sinceras de personas negras había oído? ¿En qué se basaba para decidir qué creer y qué no creer?
Es hora de ampliar nuestros límites, de ampliar el marco, de saber que lo que ya existe puede ser en ocasiones demasiado limitado como para abarcar la compleja multiplicidad de las experiencias humanas.
Pienso que necesitamos más relatos abiertamente políticos, más relatos que miren al mundo a la cara. Pero también creo que necesitamos relatos que no sean abiertamente políticos.
Todos los años doy un taller de redacción en Lagos. Y a la hora de seleccionar a los participantes, hago un esfuerzo consciente por tener diversidad de voces: diversidad de clase, de región, de religión.
Hace dos años asistió al taller un joven llamado Kelechi. Era de clase trabajadora, inteligente, un periodista. Durante el taller, uno de los participantes escribió un relato, un relato sin trama, una celebración del lenguaje, una meditación sobre la maduración.
El relato me pareció hermoso. A Kelechi lo dejó perplejo.
“Pero en este relato no ocurre nada. Y no nos enseña nada”, dijo.
Ahora que lo pienso otra vez, me avergüenza la respuesta que le di.
“Bueno”, le respondí, “siento que el relato no te enseñe a construir una casa y a encontrar trabajo”.
Mi respuesta, en su vergonzoso esnobismo, estaba influida por una idea muy de moda entre quienes hacen literatura, quienes la enseñan y quienes la promocionan: que cuestionar la utilidad de la literatura es ignorancia en su forma más pura.
Más tarde, al pensar en ello, comprendí que lo que Kelechi planteó ese día fue una pregunta mucho más profunda y mucho más importante.
¿Tiene importancia la literatura? ¿Es útil?
Podemos seguir hablando de literatura como un culto que no puede cuestionarse, o podríamos suavizar los límites de nuestras definiciones. ¿Qué significa ser útil? ¿Acaba la utilidad en lo concreto?
Los humanos no somos una colección de huesos y carne lógicos. Somos seres emocionales en igual medida que seres físicos. La utilidad debería estar vinculada a todas las partes que nos hacen humanos.
Ojalá le hubiera dicho a Kelechi aquel día lo que pienso ahora, que nuestra definición de útil se queda demasiado corta.
La literatura nos enseña. La literatura importa.
Leo para que me consuelen, leo para que me conmuevan, leo para que me recuerden la gracia, la belleza y el amor, pero también el dolor y la pena. Y todas estas cosas importan. Todas son lecciones útiles.

25/11/18

25 N

Incansables, seguimos aquí. En positivo, sabendo que a violencia de xénero desaparecerá algún día e que chegará a forma parte da "memoria histórica" da sociedade, aprendendo dos erros para non volver caer neles.

 

18/06/18

A poesía é un animal escondido


O  poeta, o mestre, pero sobre todo o meu prezado amigo, Carlos Negro, vén de recibir moitos premios. Supoño que a vida maniféstase así, de cando en vez, sendo xusta (ben cómpre). Eu tiven a sorte de emocionarme namentres el recibía un premio moi especial, ese que indica que hai moito lectorado que o segue: Premio dos Clubs de Lectura 2018. Claro que hai que ter en conta que el anima a facelo, sempre disposto a visitar os centros de ensino e compartir cos mozos e mozas a súa poesía. É o artífice de que a poesía se instale nas aulas sen medo nin prexuízos. 


Eu, que son moito máis egoísta ca el, pedinlle que me agasallase este seu discurso para este noso blogue. Este que sei que el le, o que supón para min un estímulo e un orgullo.

25/11/17

25 N: a semente da igualdade

Afectadxs como estamos por todo canto está a suceder ao noso arredor, máis preocupadxs ca nunca coa sociedade que queima, que maltrata, que viola e que culpabiliza ás vítimas, tentamos un ano máis pór o noso gran de area cun novo vídeo cada 25N. Desta volta, non podiamos esquecer os montes queimados, arrasados por mans asasinas, que asasinan mulleres, fillos e fillas. A metáfora vén dada e regalada: mentres non nos respectemos a nós mesmxs non saberemos nin sequera respectar a natureza. Pero temos confianza no futuro, nas novas xeracións, no noso alumnado. Sen esa fe non seriamos quen de ir dar aulas cada día. Cremos neles e nelas, cremos neses nenos e nenas que poderán sementar a igualdade e os nosos montes.


02/05/17

La décima, la milonga uruguaya y la guitarra española

Charla TED de Jorge Drexler en Vancouver, Canadá.


02/04/17

Presentación d' "O último caseiro"

Este venres á noite fomos convidadas polo compañeiro Xoán Carlos García Porral a asistir á presentación do seu libro O útlimo caseiro publicado por Edicións Fervenza. A presentadora deste foi a amiga Carme Ares, quen amablemente nos presta o seu texto para publicármolo:



Antes de nada, teño que dicir que me sinto abrumada por atoparme nesta parte da mesa, cando o meu lugar está sempre desoutro lado, aí, convosco.
A única razón, o único mérito polo que estou aquí é o de contar coa amizade do autor, de Xoán Carlos. Grazas a esta circunstancia, puiden ler o libro antes ca ninguén e, como lectora, unicamente como lectora, podo falar del.

Vou empezar lendo as dúas ou tres primeiras liñas do libro:
O meu nome é Martiño, da casa de Porto. Fun caseiro practicamente toda a miña vida. Se sabes algo de como vivían os caseiros, xa te podes imaxinar algunhas das historias que che vou contar”.

Este é precisamente o contido do libro: algunhas historias, exactamente 57, 57 pequenos relatos, que narran diferentes episodios da vida dun caseiro dende neno ata a madurez, quizais dun dos últimos caseiros do século XX, como o título indica.
Este personaxe cóntanos a súa vida, e contándonos esa vida, cóntanos tamén a vida dos outros e, dalgún xeito, a vida de todos: a dos amos, os veciños, o crego, os estraperlistas, o dentista de Lalín... O traballo, a festa, as feiras, o traxe novo... Todo vai fluíndo dos recordos deste vello caseiro.
Cun monólogo encadea o seguinte, coa mesma arte ca un contista de Ánxel Fole e esperando que o oínte, o “oínte-lector”, ese narratario sempre presente en cada relato, lle preste atención.

En síntese, o libro fálanos fundamentalmente dunha boa parte da realidade do s. XX, da súa historia, ou mellor dito, da intrahistoria da clase labrega que, como sabemos, era, cuantitativamente, unha gran parte da sociedade galega de entón.
O libro é a MEMORIA DAS COUSAS E DAS XENTES.

Desde o punto de vista formal, diría que é un libro de fácil lectura, como corresponde a un relato tan apegado á oralidade. Pode ser lido en orde lineal, a saltos ou empezando polo final.
Neste apartado, resaltaría só dous detalles:
  • Un deles é case anecdótico: Cada un dos capítulos leva un título que anuncia o contido e, na maioría deles, ese mesmo enunciado pecha o relato e resume ou explica así ese contido.
  • O léxico: da boca do vello caseiro van agromando, perfectamente contextualizadas, todas esas palabras e expresións que quizais temos oído, pero que agora temos xa esquecidas ou que, cando menos, corren o perigo de desaparecer ou ser substituídas por outras (boroa, reás, ferrado, mollo, grade, suco, outonar, morrés...). O libro está aí para evitar a súa perda.
Por todo isto, polo que se conta e por como está contado, gustaríame convidar á súa lectura:
  • Creo que o libro resultará de interese para as persoas de certa idade que, coma min, coñeceron esa forma de vida: para eles, as palabras do caseiro farán seguramente emerxer imaxes e recordos. E todos aqueles que coñecen ben Lalín e a súa contorna seguramente recuperarán a memoria de persoas e lugares que lles resultarán fáciles de identificar.
  • Pero tamén convidaría a que o lesen persoas alleas ao ámbito rural; quizais descubrirían así unha realidade non imaxinada que estaba, que está aí ao lado.
  • E desde logo, non deixaría de facer unha invitación á xente nova, a urbanitas e a residentes do mundo dixital. Se cadra son os que máis teñen que ganar coa súa lectura porque eles, desde a perspectiva que dá o afastamento no tempo, quizais poidan facer mellor ca ninguén unha análise desa parte do pasado e do que esta nos pode ensinar sobre o presente: A vida do caseiro, como ben di Celso no prólogo, non é máis ca a vida dun traballador precario. E precariado hoxe non falta.
    O caseiro traballaba de sol a sol, reflexionaba sobre a súa situación e como mellorala, cambiaba de amos... Pero continuaba sendo caseiro. Non deixou de selo mentres non emigrou ou mentres non se modificaron estruturas sociais básicas. Había amos porque había caseiros.
    Se cadra, podería atreverme a dicir, hai precariado para que haxa poderosos.
Creo que empecei a falar dun caseiro do século XX e remato falando dun traballador precario do século XXI: ambos loitan por igual para sobrevivir. Probablemente só cambien os tempos, pero non a realidade do ser humano.

Acabo, deixando unha frase para aqueles que se acerquen ao libro e que eu recordei varias veces ao longo da súa lectura, unha frase que alguén dixo, creo que foi Mark Twain: “A historia non se repite, pero rima”.

Só me falta dar as grazas ao autor, ao ilustrador, ao prologuista, ao editor e a todos aqueles que fixeron posible que esta historia, este testemuño da VIDA e da LINGUA exista.
E moitas grazas a vós por escoitarme.

25/11/16

25N: O poder da palabra

Miramos para atrás coa nostalxia que supón o tempo que voa. Comezamos o ano 2007: nove anos xa, nove anos de ilusión por este proxecto, nove anos de lecturas, nove anos en que as nosas vidas mudaron e se enriqueceron. Nove anos de compromiso. Nove anos de denuncia. Nove anos nos que asistimos impotentes a unha violencia que non cesa. Nove anos nos que tentamos educar en igualdade, na confianza de que o futuro poidamos construílo máis xusto. Nove anos nos que pretendemos empoderar as mozas que pasan polas nosas aulas.
Porén, asistimos con estupefacción a unha corrente oposta. Discutimos co alumnado e comprobamos como o mito do amor romántico, dan daniño, medra entre a adolescencia. Denunciamos canto podemos que o control non é amor, que os celos non son demostración, que a liberdade e a autoestima son a clave dunha vida plena.
Non desistimos. Tras nove anos, temos a mesma ilusión e o mesmo compromiso. Unímonos novamente para loitar contra esta lacra que non só remata coa vida de mulleres, senón que corta as ás de miles delas que, anónimas, deixan de voar.
Somos feministas porque procuramos a igualdade, único camiño da non violencia.
Somos feministas porque pretendemos a liberdade. Unha muller valente, unha muller alegre, unha muller viva. 
Por unha muller con poder sobre si mesma.



05/11/16

Presentación en Lalín d'As horas roubadas"

María Solar convidoume a presentar o seu libro na miña vila onte á noite.
A nova no Faro de Vigo.




O texto da presentación:



En primeiro lugar, quero dar as grazas a María Solar por contar comigo esta noite. Seguramente, debo confesalo, non chegaría a ler “As horas roubadas” se María non me pedise que estivese aquí canda ela. Quizais por prexuízos, quizais pola premura do tempo.
María Solar realiza con esta novela a súa primeira incursión na literatura de adultos, pero o seu éxito na literatura infantil non nos deixa lugar a dúbidas, xa que o seu libro “Teño uns pés perfectos: un libro para ler cos pés descalzos” publicado pola editorial Kalandraka, vén de entrar pola porta máis grande que se poida acadar neste eido, xa que foi incluído na selección The White Ravens 2016, onde soamente figura unha prestixiosa escolma dos mellores libros infantís e xuvenís,  conseguindo asemade que o galego sexa unha das 42 linguas representadas, e destacando a organización que María Solar aborda nesta obra un aspecto “tan novidoso e inusual como os pés, dando como resultado un libro informativo e entretido”.



Pero imos coa novela. 

A novela comeza en Santiago de Compostela –é Santiago, podería ser calquera outra cidade posto que esta non adquire protagonismo-  no ano 1979, e xa no primeiro capítulo estremecemos coa morte de Anselmo, un corpo derrubado na súa propia cama que é atopado polo seu neto mozo, quen descobre ao mesmo tempo que o seu avó ten nunha man un papel cunha frase “dime que me queres”.
E con esta frase teremos o desencadeante da novela, xa que esta mensaxe encerra unha historia de amor prohibida que case ninguén coñece e que iremos desfiañando, máis ben desganduxando, ao longo do libro. Serán os protagonistas quen nos vaian amosando que ocorreu con esta historia amorosa que consistirá en non esquecer e en demostrar que o amor –aínda agochado- pode ser eterno.

Pero as páxina non só nos farán partícipes dunha historia de amor, senón que con elas pasearemos por unha época de cambios en España, a época da transición, época de cambios nunha sociedade adormecida por unha longa ditadura, sendo testemuña dunha serie de mudanzas ata entón impensables e que só serán permitidos polo paso á democracia. En realidade, son estas variacións os protagonistas dos personaxes que nos acompañarán polo noso paseo literario, dúas familias moi diferentes que están intimamente relacionadas: o matrimonio de Lola e Antonio, que ten dous fillos, unha parella que cre na liberdade, que son adiantados á súa época e que pretenden divorciarse xa que consideran que en dous anos existirá unha Lei do divorcio que llelo permita. Esta parella economicamente vive moi ben xa que Anselmo, o pai de Lola foi un emigrante da Arxentina con moita sorte nos seus negocios. Unha familia que é cualificada polos veciños como “hippie” por teren como bastións a liberdade, o respecto e a tolerancia.
A outra familia nada ten que ver: Damián e Rosa viven co xusto, teñen tres fillos e conviven con Carmen, a nai de Damián, un home violento e controlador con toda a súa familia, pero sobre todo coa súa muller, anulada por el desde o comezo do noivado, e que temerá enfrontarse a unha situación familiar que nos resulta demasiado e penosamente coñecida. O medo é o pan de cada día nunha convivencia onde a impotencia da humillación semella imposible de resolver. Insultos, labazadas, vexacións… son algo tan normal de tan repetido que case nin se cuestiona outra forma de vida.
Serán por tanto dúas familias opostas as protagonistas desta novela case coral.

Falabamos ao comezo de amor. Dun amor prohibido entre dúas persoas maiores que pouco a pouco iremos descubrindo, xa que a vellice proporciona unha capacidade de espera inconmensurable: falamos de amor tranquilo, de amor repousado, de amor que poderiamos denominar, mesmo, sensato, pero que se sabe cun final demasiado próximo pola idade. Pero ademais deste, hai outros amores que acapararán a nosa atención. O adolescente amor impaciente, a descuberta do primeiro amor, as primeiras relacións sexuais, a intensidade, os salaios e os soños... a carón do desamor, como parte elemental daquel. Mesmo a incomprensión dun amor atado ás convencións sociais. Porque falamos de democracia e liberdade, pero non tanto. Aínda hai moitas ataduras que non son doadas de deslearse.  O amor vivido de diferentes xeitos segundo as diferentes etapas da vida. Tamén poderemos analizar o amor adulto, ese que pode ser rachado coa rutina, ese que se desgasta –ou non- pola convivencia, polos fillos e fillas, polo traballo, polo día a día.

É doado revivir os anos oitenta con moitos detalles que nos trae María Solar: as dúas canles da televisión, a antena de cornos, as primeiras televisións en cor, os pagos a prazos, os velorios, o desexo dunha lavadora... Calquera de nós sentará nun sofá de skai nun salón con papel pintado de flores ou motivos xeométricos; veremos, seguramente, o “Un, dous, tres” –ou, no meu caso, “La casa de la pradera”- volveremos ver a tele en branco e negro (lembro aquelas tarde de “Heidi” nas que saiamos a nado de tanto chorar para logo meu pai levarme ao casino para gozala en cor), sentaremos arredor da mesa de braseiro…

Entrementres, os cambios sociais, os cambios políticos, unha serie de momentos que resultaban aterradores para a sociedade máis tradicional pero que eran degoirados por outro tipo de sociedade que os necesitaba. Como analizar o papel da muller nesta sociedade cambiante? Ten mudado moito este papel? Seguimos a ter unha sociedade patriarcal na que a muller é mesmo unha escrava do fogar, que debe atender a familia, que non se sente dona da súa propia vida? Unha das nosas protagonistas, Rosa, resulta un exemplo de muller esnaquizada por amor. Por amor. Que doado resulta dicir esta palabra cando deberiamos falar de anulación! Unha muller maltratada non é dona da súa vida. Pero iso nin se cuestionaba. Como cuestionar a autoridade do home?   Pero... seguimos a vivir o maltrato nunha sociedade que vén de evolucionar durante tantos anos para comprobar que a colectividade, ao fin e ao cabo, non mudou apenas. Si, existe unha alternativa ao casamento, a procrear. Existe? O que si segue a existir é a violencia de xénero. Segue a existir esa sociedade patriarcal que María Solar amosa nas súas páxinas, unhas páxinas situadas hai case corenta anos. Aínda que a novela remate cunha chamada de esperanza. Quédanos a nós, mulleres do século XXI, a esperanza de transformar esta nosa sociedade machista que nos dita un canon de beleza que nos marca mesmo antes de nacer, que nos impide desenvolver unhas traxectorias profesionais semellantes aos homes, que dota a unha parte da poboación de poder acosar á outra parte polo simple feito de andar pola rúa?

De contino, chegamos ao final dunha novela que se le de xeito áxil, doado, fluído. Nun estilo sinxelo, a historia lese soa e condúcenos a reflexionar sobre a importancia do noso propio tempo e da nosa propia autoestima, ou sexa, da nosa propia vida. Por iso a novela lémbranos que ante o medo, motivado polo que sexa, só queda a loita de noso.





Neste blog utilizamos as imaxes con finalidade educativa. Se algunha delas estivera suxeita a dereitos de autor, rogamos que vos poñades en contacto connosco para retirala de inmediato.